وقتی زندگیِ مرتب، پاسخِ زندگی نیست
از نظم تا تردید
ایوان ایلیچ همهچیز را در جای درستش گذاشته است: شغل، خانه، خانواده و تصویری آبرومند از خود. بااینحال، رویارویی با مرگ نظمی را بر هم میزند که سالها به آن تکیه کرده بود. در اقتباس نمایشیِ اثر لئو تولستوی، پرسش فقط این نیست که ایوان چقدر زنده میماند؛ پرسش این است که چه اندازه از زندگیاش را با آگاهی زیسته است. طرحی که برای «مرگ ایوان ایلیچ» به دراماتورژی، طراحی و کارگردانی مانی یونسی معرفی شده، ظرفیت آن را دارد که بهجای نمایشِ صرفِ یک بیماری، فروپاشی آرامِ اطمینان یک انسان به خودش را پیش چشم تماشاگر بگذارد.
این داستان، بهویژه در فاصلهٔ نزدیک میان صحنه و تماشاگرِ یک سالن کوچک، میتواند تکاندهنده باشد. ایوان از پایان میترسد، اما ترس عمیقترش شاید این باشد که پس از او، زندگی دیگران بیوقفه ادامه پیدا کند؛ انگار حضورش هرگز ضرورتی نداشته است.
دراماتورژی؛ ترس از جای خالی
قدرت متن تولستوی در آن است که مرگ را از امری دور و انتزاعی به تجربهای روزمره بدل میکند. گفتوگوهای خانوادگی، آداب معاشرت و حتی دلسوزیهای بهظاهر مهربانانه میتوانند برای ایوان دردناک شوند، چون دیگر قادر نیست میان محبت و انجام وظیفه مرزی روشن پیدا کند. در چنین روایتی، وسوسهٔ اغراق در اندوه زیاد است؛ حالآنکه اثر هنگامی عمیقتر میشود که آدمها نه سنگدل، بلکه درمانده نشان داده شوند. آنها شاید ایوان را دوست دارند، اما زبانِ مواجهه با رنج او را بلد نیستند.
برای اقتباس صحنهای، این تمایز حیاتی است. اگر اطرافیان فقط به نشانههایی از بیاعتنایی تبدیل شوند، نمایش پاسخ پرسش اخلاقیاش را زودتر از موعد به تماشاگر میدهد. پیچیدگی زمانی پدید میآید که عشق، عادت، ترس و خودخواهی در یک رفتار جمع شوند؛ درست همانطور که در زندگی جمع میشوند.
طراحی صحنه؛ اتاقی با دیوارهای نرم
در نمایش، پردههای بلند و آویخته، عمدهٔ فضای دیداری صحنه را میسازند. این انتخاب، در ظاهر ساده، امکانی نمایشی دارد: پارچهها هم میتوانند مرز یک اتاق باشند و هم تصویری از ذهن ایوان؛ مرزهایی که جابهجا میشوند، بیآنکه راه خروجی نشان دهند. در یک قاب، شکاف میان پردهها مردی را با لباس رسمی در خود گرفته است. در قابی دیگر، زن در پیشزمینه نشسته و مرد پشت سر او ایستاده؛ فاصلهٔ کوتاهشان بهجای صمیمیت، امکانِ خوانشی از جدایی را پیش میکشد.
صحنهآراییِ کموسیله به بازیگران مجال میدهد که نسبتها را با جای ایستادن و نزدیکشدن تعریف کنند. البته همین سادگی یک خطر هم دارد: اگر جایگیریها در طول اجرا تغییر معناداری نکنند، پردهها به پسزمینهای زیبا اما تکراری بدل میشوند. بارِ روایت را باید حرکت و فاصلهٔ بدنها کامل کند، نه پارچه بهتنهایی.
طراحی نور؛ زیبایی در مرز اغراق
نورِ در اجرا، به بنفش، آبی و سرخِ اشباعشده گرایش دارد. سرخیِ پشت سرِ مردِ کتپوش، او را از تاریکی اطراف جدا میکند؛ نورهای سرد بر چهرهها و لباسها مینشیند و رنگ طبیعی پوست را پس میزند. این تضاد میتواند به زبان دیداری نمایش بدل شود: گرمایی که لزوماً آرامشبخش نیست و سرمایی که لزوماً به معنای فقدان احساس نیست. چهرهها گاهی چنان رنگ میگیرند که گویی اضطرابِ درونی بر ظاهرشان غلبه کرده است.
لباس؛ ظاهرِ مرتب، تنِ ناآرام
تفاوت لباسها در نمایش چشمگیر است: کت رسمیِ مرد با تزییناتی نامتعارف بر شانه، در برابر جامههای حجیمتر و نمایشیِ دیگر شخصیتها قرار میگیرد. پیراهنِ سرخِ زن، با آستینهای برجسته و کمربندی تیره، هم وقار دارد و هم نوعی سختی؛ گویی بدن باید خود را در قالبی از پیش تعیینشده نگه دارد. در تصویر دیگری، لباس روشن با قطعات هندسیِ براق همراه شده است. این جزئیات به جهانِ آراستهٔ ایوان کیفیتی اندکی غریب میدهند: ظاهری که میکوشد یکپارچه بماند، اما از درزهایش ناآرامی پیداست.
بازیگران؛ از فرد تا جمع
حضور آرش ظلیپور، فرزانه قاسمزاده، مانی یونسی، علی فرهمند، مهشید پناهنده، ریحان روشن، هلیا طهماسبی، زهرا بیگزاده و نیما مظاهری امکانِ ساختن جهانی پررفتوآمد پیرامون تنهایی ایوان را فراهم میکند. یکی از صحنه ها، آرش ظلی پور را در پیشزمینه نشان میدهد و پشت سرش چند دست، از میان تاریکی و پارچهها، به جهتهای مختلف باز شدهاند. این صحنه جمعی خوانشی دوگانه دارد: دستها میتوانند نشانهٔ همراهی باشند یا تجسم فشارِ نگاه دیگران بر کسی که دیگر نمیتواند نقش همیشگیاش را بازی کند.
صدا و ریتم؛ مجالِ سکوت
متن تولستوی به سکوتِ دقیق نیاز دارد؛ نه سکوتی برای سنگینکردن تصنعی فضا، بلکه فاصلهای که در آن ایوان منتظر پاسخی میماند و پاسخ نمیرسد. اگر هر لحظهٔ اضطراب با صدایی تأکیدی همراه شود، تماشاگر فرصت نمیکند ترس را خود کشف کند.
ریتم نیز در میان دو زمان رفتوآمد می کند: شتابِ زندگیِ عادیِ دیگران و کندیِ طاقتفرسای زمان برای کسی که چشمبهراه پایان است. حفظ این اختلاف، بدون کشدادن یکنواخت صحنهها، آزمون اصلی اجراست.
نتیجهگیری؛ پرسشی که باقی میماند
«مرگ ایوان ایلیچ» در همارت هما، سالن ۲، با تصویرهایی از پردههای بلند، رنگهای تند و بدنهای نزدیک اما تنها معرفی میشود. این عناصر، اگر در اجرا بهجای تکرارِ یک حالوهوا، همپای تحول ایوان تغییر کنند، میتوانند به تلخیِ آرامِ داستان وفادار بمانند. ارزش اثر در یادآوریِ بدیهیِ مرگ نیست؛ در آن لحظهٔ ناخوشایندِ شناخت است که میفهمیم زندگیِ مقبول و زندگیِ صادقانه الزاماً یکی نیستند. ایوان شاید دیگر نتواند گذشتهاش را عوض کند، اما پرسشی که بر جا میگذارد هنوز پیش روی تماشاگر است: پیش از آنکه دیر شود، به چه کسی و به چه چیزی واقعاً مجال دادهایم؟