داستان و موقعیت
«خانهی من جهنم»، نوشته پوپک رحیمی، چهار نفر را در شهری به نام جهنم برابر پرسشی قرار میدهد که سادگیاش فریبنده است: «برای رهایی، باید از چه کسی عبور کرد؟» این پرسش، پیش از آنکه راه خروجی نشان دهد، معنای «عبور» را مبهم میکند. آیا باید کسی را پشت سر گذاشت، از حق خود گذشت، یا دیگری را از سر راه برداشت؟ ظرفیت دراماتیک نمایش در همین فاصله میان یک تصمیم عملی و پیامد اخلاقی آن نهفته است. اثر با طراحی و کارگردانی مسعود میرطاهری و تهیهکنندگی حامد اکبری در سالن استاد فرهاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه رفته است.
نام شهر میتواند انتظار تصویری آتشین و اغراقآمیز بسازد، اما آنچه از نمایش درباره مکان وقوع رویدادها گفته شده، خلاف این انتظار است: تمام ماجرا در یک مهمانخانه میگذرد. این انتخاب، «جهنم» را از منظرهای دوردست به فضایی آشنا تبدیل میکند؛ جایی که آدمها ناچارند در فاصلهای نزدیک با یکدیگر بمانند و حرف بزنند. در چنین مکانی، یک مکث پس از سؤال یا جابهجایی ساده کنار در، میتواند از هر جلوه پرهزینهای تهدیدآمیزتر باشد.
متن و مضمون
ایده مرکزی نمایش زمانی قوت میگیرد که هیچیک از چهار نفر را نتوان بهآسانی قربانی یا مقصر نامید. میل به نجات خود، بهتنهایی نشانه سنگدلی نیست؛ همانطور که فداکاری، همیشه از عشقی بیچشم داشت نمیآید. ممکن است کسی برای حفظ دیگری سکوت کند و همان سکوت، بیشترین آسیب را به او بزند. ارزش متن رحیمی، در این خوانش، به امکان طرح چنین تناقضهایی وابسته است: هر انتخاب باید چیزی را نجات دهد و چیزی را در خطر بگذارد.
عنوان نمایش نیز دو معنای «خانه» را روبهروی هم میگذارد. خانه میتواند پناهگاه باشد، اما وقتی امنیت یک نفر به حذف یا تحمل خاموش دیگری وابسته شود، همان پناهگاه به محل محاصره بدل میشود. این موقعیت به تجربهای انسانی و فراگیر راه میبرد: تنهاییِ کسی که در میان دیگران زندگی میکند، اما برای گفتن حقیقتش جای امنی ندارد. پرسش «از چه کسی عبور کنیم؟» در نهایت شاید به پرسش دشوارترِ «چگونه کنار یکدیگر بمانیم؟» برسد.
طراحی صحنه
برای مهمانخانهای که تمام کنش در آن رخ میدهد، طراحی صحنه سینا ییلاقبیگی بیش از نمایش جزئیات معماری، به تعریف فاصلهها نیاز دارد. چیدمانی دارد که در آن چند صندلی و میزی فرسوده، امکان نشستن جمعی را فراهم کنند، اما مسیر حرکت به سوی خروج باریک بماند. دری که همواره در دیدرس است، وعده رهایی میدهد بیآنکه ضرورتاً کسی بتواند از آن استفاده کند. ارزش چنین طراحیای به واقعینمایی وسایل نیست؛ به آن است که بازیگر بتواند با نزدیک شدن به میز، عقب کشیدن صندلی یا ایستادن در آستانه، رابطه قدرت را تغییر دهد.
طراحی نور
در درامی که بر گفتوگو و انتخاب تکیه دارد، نور بهتر است احساس را به تماشاگر دیکته نکند. روشن ماندن بخش کوچکی از عمق صحنه، در حالی که محل گفتوگو اندکی تیرهتر میشود، میتواند حضور راهی نامطمئن را القا کند. یا تغییر ملایم نور روی چهرهها، بدون خاموشی نمایشی، کافی است تا تماشاگر متوجه جابهجایی اعتماد میان دو نفر شود. اینها امکانهای اجراییاند، نه توصیف آنچه قطعاً دیده شده است. معیار سنجش کار پدرام رضوانی، طراح نور نمایش، آن خواهد بود که آیا تغییرات نوری به فهم موقعیت کمک میکنند یا تنها لحظههای پرتنش را برجستهتر نشان میدهند.
صدا و سکوت
میرطاهری نمایش را اثری جدی، داستانمحور و دیالوگمحور توصیف کرده و گفته است که برای جلب تماشاگر به موسیقی میانبرنامهای متکی نیست. این تصمیم، مسئولیت بیشتری بر دوش ریتم گفتوگوها میگذارد. وقتی موسیقی قرار نیست تنش را برای تماشاگر توضیح دهد، صدای کشیده شدن صندلی، قطع ناگهانی یک جمله یا سکوتی که هیچکس حاضر به شکستن آن نیست، اهمیت پیدا میکند. نقطه خطر نیز همینجاست: اگر مکثها طولانی شوند بیآنکه معنای رابطه را عوض کنند، سکوت از ابزار درام به وقفهای در آن تبدیل خواهد شد.
بازیگران و کارگردانی
حضور مسعود میرطاهری، شبنم سلطانی، بابک بهشاد و اشکان جنابی، گروهی چهارنفره را شکل میدهد که موفقیتش بیش از تکگوییهای چشمگیر، به کیفیت گوشدادن وابسته است. در چنین متنی، بازیگرِ خاموش نیز باید تصمیمی در حال شکلگیری را نمایان کند؛ نه با حرکتی مداوم، بلکه با تغییر نگاه، فاصله یا آمادگیاش برای پاسخ. اگر همه شخصیتها از آغاز با یک شدت عاطفی سخن بگویند، تماشاگر فرصتی برای تشخیص تفاوت ترسها و خواستههایشان نخواهد یافت.
کارگردانی میرطاهری نیز با آزمونی مشخص روبهروست: چگونه در مکانی ثابت، بدون تکیه بر تغییر دکور یا موسیقی، مسیر درام را پیش ببرد؟ پاسخ احتمالاً در میزانسنهایی است که هر بار معنای جمع شدن یا جدا ایستادن چهار نفر را عوض میکنند. بازی کردن در نمایشی که خود کارگردانی کرده، این وظیفه را پیچیدهتر میسازد؛ نکتهای که میرطاهری نیز در گفتوگو درباره اثر به دشواری آن اشاره کرده است.
نتیجهگیری
«خانهی من جهنم» بر پایه موقعیت معرفیشدهاش، وعده درامی میدهد که هراس را نه در ظاهر شهر، بلکه در هزینه یک انتخاب جستوجو میکند. قوت بالقوهاش، صمیمیتِ ناراحتکننده یک مهمانخانه و پرسشی است که نمیتوان با پاسخی قهرمانانه از آن گریخت. ضعف احتمالیاش نیز روشن است: اگر گفتوگوها تنها همان پرسش را تکرار کنند و رابطهها تغییر نکنند، ایدهای نیرومند جای کنش را خواهد گرفت. اما اگر هر مواجهه چیزی از اعتماد میان این چهار نفر کم یا به آن اضافه کند، نمایش میتواند تا پس از خروج از سالن ادامه یابد؛ درست زمانی که تماشاگر از خود میپرسد برای نجات خویش، حاضر است از کنار چه کسی بگذرد.