نیرنگبازها؛ خندهای که در گلو میماند
جهان نمایش
«نیرنگبازها»، نوشتهٔ ناصر حبیبان، تهرانِ قدیم را در دورهٔ استبداد صغیر به صحنه میآورد؛ اما قرار نیست تصویری نوستالژیک از گذشته بسازد. اینجا معرکهگیری، ریا و میل به برتری، مادهٔ خام طنزی سیاه و تندند. جذابیت چنین جهانی در آن است که شخصیتها پیش از آنکه از دیگری فریب بخورند، اغلب گرفتار تصویری میشوند که از خود ساختهاند. یکی میخواهد مقتدر به نظر برسد، دیگری بیگناه، و آنیکی چنان به نقش خود خو گرفته که دیگر نمیداند کجا بازی میکند و کجا حقیقت را میگوید.
احسان ملکی و ناصر حبیبیان در مقام کارگردان با متنی روبهرو هستند که تعادل دشواری میطلبد: شوخیها باید گزنده باشند، بیآنکه خطر و اندوهِ پشت آنها ناپدید شود. طنز سیاه زمانی اثر میگذارد که تماشاگر ابتدا بخندد و لحظهای بعد از خندهٔ خود معذب شود.
طراحی صحنه و تصویر
آنچه در نمایش، بهجای انباشت اشیای تاریخی، بر پسزمینهٔ تاریک، یک تیرک چوبی و بدن بازیگران تکیه دارد. تیرک در قابها حضوری ساده اما مؤثر دارد: میتواند نشانی از یک مکان آشنا باشد و، با تغییر موقعیت بازیگران، به چیزی تهدیدآمیزتر بدل شود. این صرفهجویی بصری با ظرفیت سالن استاد سمندریانِ تماشاخانهٔ ایرانشهر تناسب دارد؛ سالنی که در آن نزدیکی تماشاگر به اجرا، جزئیات چهره و حرکت را بهاندازهٔ دکور مهم میکند.
لباسها نیز بخش مهمی از روایت تصویریاند. ردای تیره، پارچههای زمخت، لایههای چرمی و آسترهای سرخ، گذشته را بدون اصرار بر بازسازی موزهای احضار میکنند. سرخیِ گاهبهگاه لباسها در برابر سیاهی صحنه چشم را میگیرد و به تصاویر خشونتِ پنهان، کیفیتی هشداردهنده میدهد. زنجیرها و تیغهای که در بعضی صحنه ها دیده میشوند، همین منطق را ادامه میدهند: اشیایی نمایشیاند، اما حضورشان اجازه نمیدهد فضای شوخطبع اثر کاملاً آسوده و بیخطر جلوه کند.
نور، صدا و ریتم
نورپردازی در نمایش ، بازیگر را از تاریکی جدا میکند و توجه را به صورت، دست و جهت نگاه میکشاند. در چنین اجرایی، نور فقط وسیلهٔ دیدهشدن نیست؛ میتواند تعیین کند تماشاگر در هر لحظه شاهد کدام واکنش باشد و چه چیزی را در سایه حدس بزند. کیفیت این طراحی در سالن، بیش از هر چیز، به زمانبندی انتقالها وابسته است: روشنشدن زودهنگام یک چهره ممکن است غافلگیری را از میان ببرد و مکثی حسابشده در تاریکی میتواند انتظار را به بخشی از شوخی تبدیل کند.
برای طنزی با این درجه از تندی، سکوت بهاندازهٔ هر افکت صوتی اهمیت دارد. پس از یک جملهٔ خندهآور یا حرکتی تهدیدکننده، لحظهای سکوت میتواند معنای صحنه را عوض کند؛ همانجا که خندهٔ جمعی فرو مینشیند و پرسشی ناخوشایند جایش را میگیرد.
بازیگران و زبان بدن
حضور نادر فلاح، مجید رحمتی، پانتهآ مهدینیا، وحید نفر، امیر عدلپرور، خالق استواری، یونس فولادی، محمد ملکی و دیگر بازیگران، امکان شکلگیری گروهی با انرژیها و بیانهای متفاوت را فراهم میکند. در نمایش، این تفاوت بیش از همه در زبان بدن پیداست: دستی که برای متوقفکردن دیگری بالا میرود، چهرهای که میان حیرت و اعتراض مانده، و بدنی که زیر وزن زنجیر و خشم خم میشود. اینها لحظاتیاند که داستان را حتی بینیاز از شنیدن دیالوگ پیش میبرند.
در طنز تند، وسوسهٔ بزرگ بازیگر آن است که هر لحظه را به نقطهٔ اوج تبدیل کند. اما خندهٔ ماندگار معمولاً از تفاوتِ شدتها زاده میشود: یک نگاه کوتاه در کنار فریادی بلند، یا واکنشی کوچک پس از حرکتی اغراقآمیز. اگر اجرا برای این مکثها جا باز کند، شخصیتها از تیپهایی صرفاً خندهآور فراتر میروند و صاحب ترس، میل و تناقض میشوند.
طمع، ترس و بهای نیرنگ
ارزش انسانیِ «نیرنگبازها» را میتوان در پرسشی ساده جست: آدمی برای حفظ جایگاه یا نجات خود، تا کجا حاضر است دیگری را وسیله کند؟ طمع در این جهان فقط خواستنِ مال یا قدرت نیست؛ گاه میلِ سیریناپذیر به تأییدشدن است. ریا نیز همیشه نقشهای بزرگ و ازپیشطراحیشده نیست. ممکن است با یک دروغ کوچک آغاز شود، با ترس ادامه یابد و سرانجام به عادتی بدل شود که حتی نزدیکترین آدمها را از هم دور میکند.
اینجاست که انتخاب دورهٔ تاریخی معنا پیدا میکند. فاصلهٔ زمانی به تماشاگر فرصت میدهد رفتار شخصیتها را نخست از بیرون ببیند؛ سپس، آرامآرام، شباهتهای آزاردهندهٔ آن رفتارها را در روابط روزمرهٔ خود تشخیص دهد. خنده از همین فاصله زاده میشود و تلخی از میانرفتن آن.
نقطهٔ حساس اجرا
خطر اصلی چنین متنی، یکنواختشدنِ شدت است. اگر همهٔ شخصیتها همواره فریاد بزنند، تهدید کنند یا اغراقآمیز واکنش نشان دهند، لحظههای واقعاً تکاندهنده نیروی خود را از دست میدهند. اجرا برای اثرگذاری بیشتر به تغییر ضربآهنگ نیاز دارد: صحنهای آرامتر که در آن ترسِ پشت نقاب آشکار شود، یا لحظهای کوتاه از همدلی که تماشاگر را پیش از ضربهٔ بعدی به شخصیتی نزدیک کند.
نتیجهگیری
«نیرنگبازها»، به تهیهکنندگی علی اکباتانی، وعدهٔ نمایشی پرتحرک و تلخ را میدهد؛ نمایشی که از لباس، تاریکی، ژستهای تند و موقعیتهای ناآرام برای ساختن جهانی پر از فریب بهره میگیرد. قوت بالقوهٔ آن در این است که پشت هیاهوی معرکه، ضعفهای بسیار آشنای انسانی را نشان میدهد. اگر اجرا میان خنده و مکث، و میان خشونتِ بیرونی و آسیبپذیریِ درونی شخصیتها تعادل برقرار کند، تماشاگر با چیزی بیش از چند شوخی تند سالن را ترک خواهد کرد: با خندهای که علتش را میداند، اما بهآسانی از یاد نمیبرد.