مکبث؛ مرثیهای بر سقوط شأن آدمی در گرداب قدرت
نویسنده: بر اساس تراژدی ویلیام شکسپیر (دراماتورژی: قطبالدین صادقی) | کارگردان: قطبالدین صادقی | بازیگران: میکاییل شهرستانی، صنم صالحی، کوروش سلیمانی، کرامت رودساز، امیر بختیاری | سال اجرا/ثبت: ۱۳۹۱ (سالن استاد سمندریان)
نگاه فنی و بصری؛ خشونت فولاد، هندسه خاکستری و سکوتهای کوبنده
قطبالدین صادقی در خوانش خود از تراژدی اسکاتلندی شکسپیر، آگاهانه از بازآفرینی پرزرقوبرق و تاریخی قلعه اینورنس فاصله گرفته و صحنه سالن سمندریان را به میدانی بیپیرایه، سرد و بدوی بدل ساخته است. معماری صحنه متکی بر سطوح شیبدار، پلکانهای چندطبقه فلزی و سکوهایی بتنگون است که ساختار هرمی و متزلزل قدرت را بازتاب میدهند. این رویکرد اکسپرسیونیستی و مینیمالیستی نه تنها به گردش پویای بازیگران یاری میرساند، بلکه جغرافیا را از اسکاتلند سدههای میانه جدا کرده و به بیزمانیِ روان آدمی پیوند میزند؛ فضایی که در آن هر گام به سوی فراز، سراشیبی هولناک به سوی تباهی است.
طراحی نور در این اجرا کارکردی روانشناختی و تفکیککننده دارد. به جای شستشوی صحنه با نورهای عمومی یکدست، از باریکههای برنده نور تخت و مایل با حرارت رنگی کدر و دودی استفاده شده که گوشههای صحنه را در تاریکی تعلیقآمیز باقی میگذارد. چهره مکبث در لحظات جدال درونی میان وجدان و وسوسه، با سایهروشنهای تندِ کاراواجوئی قطعهقطعه میشود؛ گویی روح او پیش از دست زدن به خنجر، در تاریکی ذهن خود به دو نیم شده است. تمهید بصریِ خون نیز با پرهیز از تظاهر اگزوتیک، در لکههای تیره و نمادین بر البسه الهامگرفته از پوششهای زرهی باستان جلوهگر میشود که صلابت ظاهری جنگاوران را در برابر شکنندگی اخلاقیشان قرار میدهد.
موسیقی مسعود سخاوتدوست که در ساختار صوتی اثر تنیده شده، ترکیبی هوشمندانه از سازهای کوبهای بم، آواهای بومی مویهمانند و اصطکاک فلز با سنگ است. طنین بم طبلها ریتم ضربان قلبی مضطرب را بازسازی میکند که گویی صدای فروپاشی آرام آرام یک تمدن اخلاقی است. با این حال، در انتقال اثر به مدیوم فیلمتئاتر، ضعف در توازن باندهای صوتی گهگاه شنیده میشود؛ جایی که غرش کوبهها بر وضوح بخشی از واجآراییهای کلامی چیره میشود و پارهای از ریزهکاریهای دیالوگ در زیر غبار صوتی مدفون میگردد.
نگاه محتوایی و دراماتیک؛ تراژدی سزاواریِ بربادرفته و سقوط وجدان
«مکبث» در ذات خود داستان طمع نیست؛ تراژدی انسانی شجاع است که اندازه و شأن والای خویش را فراموش میکند. مردی که در میدان جنگ حماسهساز است، اما در میدان سنجش نفس، بیوزن و تهی میشود. اقتباس صادقی کانون توجه را بر همین سزاواری گمشده میگذارد؛ جاهطلبی کوری که بدون برخورداری از ظرفیت اخلاقی و فرزانگی حکمرانی، جز پارانویا و وحشت حاصلی به بار نمیآورد. این پیام جهانشمول، فراتر از زمان و مکان، هشداری ابدی درباره بهایی است که انسان مدرن برای چیرگی بر سرنوشت و غصب جایگاههای ناتوان از درکش میپردازد.
میکاییل شهرستانی در نقش مکبث، تصویری تکاندهنده از تباهی تدریجی یک روح خلق میکند. او نقطه آغاز نقش را از یک سرباز وفادار و حیران برمیگزیند و سپس با کنترل استادانه تنفس، پرشهای نگاه و انقباضهای فیزیکی، سقوط آزاد مکبث به ورطه جنون را مرحله به مرحله پیاده میسازد. تکگویی مشهور «خنجری پیش روی من است؟» با صدایی فرومانده و نفسگیر ادا میشود؛ نه با عربدههای کلیشهای تئاتریکال، بلکه همچون اعترافی در احتضار اخلاقی. در سوی دیگر، صنم صالحی در قامت لیدی مکبث، استحکام اولیه نقش را با خونسردیای یخزده به نمایش میگذارد، گرچه در بازنمایی صحنه مشهور جنون و شستوشوی دستها، اندکی شتابزده عمل میکند و زمان لازم را به انباشت تدریجی عذاب وجدان اختصاص نمیدهد.
حضور کوروش سلیمانی در نقش مکداف و کرامت رودساز و امیر بختیاری، تعادلی دراماتیک میان تباهی حاکم و پایداری انسانی برقرار میسازد. سلیمانی وقار و درد اصیل انسانی را که خانوادهاش قربانی حرص فرمانروایی بیکفایت شدهاند، با مکثهای عاطفی سنجیده و صلابت در میمیک صورت ترسیم میکند. گروه همسرایان و جادوگران در قرائت کارگردان، بیش از آنکه موجوداتی ماورایی باشند، تجسد بخش تاریک و نهفته ناخودآگاه جمعی انسانها تصویر شدهاند؛ صداهایی درونی که آرزوهای ممنوعه را در گوش زمزمه میکنند.
جمعبندی و نقد نهایی؛ فخامت کلامی در مصاف با رخوت ضرباهنگ
روایت قطبالدین صادقی از شاهکار شکسپیر بدون تردید اثری جاهطلبانه، متعهد به سنن تئاتر کلاسیک و متکی بر بیانی پاکیزه و تربیتشده است. وفاداری به بلاغت زبان فارسی در کنار انضباط حرکتی بازیگران، اثر را به کلاسی آموزنده از چگونگی مواجهه با متون کلاسیک در تئاتر ایران بدل میکند.
با این همه، اجرا از دو آسیب ملموس رنج میبرد. نخست، ایستایی و رخوت در ضرباهنگِ ثلث میانی نمایش است؛ جایی که تأکید مفرط بر خطابه و ایضاح متن، از دینامیسم صحنهای میکاهد و مخاطب را با سیلانی از کلمات بدون پیشبرد معنادار کنش تصویری روبهرو میسازد. دومین نقیصه به ماهیت نسخه فیلمتئاتر مربوط میشود؛ دوربین با گزینش نادرست زوایای نیمهباز در لحظات کلیدیِ خلوت شخصیتها، تماشاگر را از تماس مستقیم با کشاکش چهره بازیگران بازمیدارد و حس زنده تنفس در سالن را تقلیل میدهد.
با وجود این کاستیها، تماشای این نسخه از «مکبث» نه تنها بهخاطر بازی چندلایه و درخشان میکاییل شهرستانی، بلکه به سبب پایبندیِ غیورانه اثر به یادآوری این حقیقت سهمگین ضروری است: قدرت بدون شایستگی، تندبادی است که نخست حاکم را در تنهایی مطلق میبلعد و سپس جهانی را خاکستر میکند. این فیلمتئاتر مجالی اندیشهبرانگیز برای تماشای لحظهای است که انسان، به بهای تاجی پوشالی، روح خود را به تاریکی واگذار میکند.