نقدی بر فیلمتئاتر «آنا کارنینا»؛ سمفونیِ جنون در مسلخِ نگاهها
نگاه فنی و بصری: کیاروسکورویِ صحنه و زیباییشناسیِ یک کابوس
باید اعتراف کرد که تاتیانا سامبوک در اجرای ۲۰۲۲ خود از «آنا کارنینا»، شجاعتی کمنظیر در طراحیِ بصری به خرج داده است. او زرقوبرقِ عمارتهای اشرافیِ سنپترزبورگ را به نفعِ یک «سیاهیِ مطلق و بلعنده» کنار گذاشته است. صحنهی او، نه یک سالنِ رقصِ باشکوه، که بیشتر شبیه به یک برزخِ روانی است؛ فضایی تهی با کفپوشهای چوبیِ خشن، که گاه تجهیزاتِ زمختِ صحنه (مانند پنکههای صنعتی در پسزمینه) بهعمد در آن به چشم میخورند تا ماهیتِ عریان و بیرحمِ این نمایش را به رخ بکشند.
طراحیِ نور در این اثر، فراتر از یک ابزارِ روشنایی، بهمثابهی یک تیغِ جراحی عمل میکند. استفاده از تکنیکِ کنتراستِ شدید (کیاروسکورو) و نورهای موضعیِ سرد که تاریکی را میشکافند، جهانِ دوپارهی آدمها را میسازد. اما شاهکارِ بصریِ سامبوک در طراحیِ لباس و میزانسنهای نمادینِ او نهفته است. در یکی از تکاندهندهترین تصاویرِ این اجرا، شخصیتی را میبینیم که سوار بر سازهای پنهان، با لباسِ سفیدِ توریِ غولپیکر و نورانیای که چون برجی به هوا خاسته، صحنه را تسخیر کرده است؛ استعارهای درخشان از تقدسِ دستنیافتنی، توهمِ شکوه و شاید قفسی از جنسِ رؤیا، که حبابهای معلق در هوای پیرامونش، شکنندگیِ این توهم را فریاد میزنند.
در سویی دیگر، استفادهی هوشمندانه از گروهِ همسرایانِ اشرافی (Chorus) که سراپا در مخملِ سیاه فرو رفتهاند و با دوربینهای کوچکِ اپرا (Binoculars) در تاریکی به نظاره ایستادهاند، مو بر تنِ تماشاگر سیخ میکند. این دوربینها تنها یک آکسسوارِ تاریخی نیستند؛ آنها سلاحِ سردِ جامعهاند. سامبوک با این تمهید، تماشاگر را در جایگاهِ قربانی قرار میدهد و سنگینیِ نگاهِ قضاوتگرِ جامعه را بهصورتِ فیزیکی روی صحنه مجسم میکند. در میانِ این هجومِ سیاهی و سفیدی، حضورِ آنا با آن لباسِ سرخِ پرجزئیات و قطراتِ خونی که از چانهاش میچکد ـ در حالی که کاغذهای خردشده چون برفی شوم بر سرش میبارند ـ یک تابلوی نقاشیِ بینقص از استیصال و ویرانی است.
نگاه محتوایی و دراماتیک: در انزوایِ یک قفسِ شیشهای
این اقتباس، رسالهای دردناک دربارهی «تنهاییِ انسانِ مدرن» و بهای سنگینِ آزادی است. سامبوک در دراماتورژیِ خود، عشق را نه بهعنوانِ یک نیروی رهاییبخش، بلکه بهعنوانِ کاتالیزوری برای فروپاشی در جهانی ریاکار به تصویر میکشد.
ورا پولیاکوف در نقش آنا، با درکِ درست از این فضای کابوسوار، از ملودرامهای رایج فاصله میگیرد. خونِ روی صورتِ او در صحنههای کلیدی، استعارهای از جراحتِ درونیِ زنی است که در تقابلِ میلِ فردی و ساختارِ صلبِ اجتماع، در حالِ خونریزیِ روانی است. نگاههای خیره و بهتزدهی پولیاکوف، دردِ انسانی را بازتاب میدهد که میخواهد زنده بماند اما هوای کافی برای نفس کشیدن در این اتمسفرِ آلوده به قضاوت را ندارد.
الکساندر تیموشکین و دیمیتری اگوروف، در کنار سایر بازیگرانِ مرد که گاه با ترکیبِ لباسهای کلاسیک (کلاههای سیلندر) و کُتوشلوارهای مدرنتر ظاهر میشوند، نشان میدهند که زمانِ این قصه محدود به قرن نوزدهم نیست. مردانِ این نمایش نیز زندانیِ نقشهای تثبیتشدهی خویشاند؛ آنها یا باید در هیئتِ ناظرانی بیرحم با دوربینهای اپرا به شکارِ آبرو بروند، یا در مواجهه با عصیانِ زنی چون آنا، استیصالِ مردانهی خود را پشتِ نقابِ قانون و عرف پنهان کنند. پیامِ اثر عمیقاً جهانشمول است: در جامعهای که حفظِ ظاهر مهمتر از حقیقتِ درون است، هر تلاشی برای زندگیِ اصیل، با طرد شدن و جنون مجازات میشود.
جمعبندی و نقد نهایی: غلبهی تصویر بر روانشناسی؟
با این همه، به رسمِ صراحتِ همیشگیِ «دیلی تلگراف»، نمیتوان از ضعفهای ساختاریِ این اجرای ۱۰۰ دقیقهای چشمپوشی کرد. خطری که همیشه اقتباسهای آوانگارد از شاهکارهای کلاسیک را تهدید میکند، «بلعیده شدنِ احساس توسط فرم» است.
سامبوک تصاویری بهشدت میخکوبکننده خلق کرده است؛ از لباسهای غولپیکر تا حبابهای معلق و دوربینهای تماشاچیان. اما گاهی این زیباییشناسیِ تهاجمی و نمادپردازیهای غلیظ، اجازه نمیدهند که روندِ تدریجیِ تکاملِ عاطفیِ شخصیتها به پختگی برسد. ریتمِ تندِ نمایش در ۱۰۰ دقیقه، در کنارِ تمرکزِ افراطی بر خلقِ تابلوهای بصریِ شگفتانگیز، باعث شده تا تماشاگرِ ناآشنا با رمان، شیبِ سقوطِ روانیِ آنا را کمی ناگهانی و فاقدِ پشتوانهی کافیِ دراماتیک بیابد. گویی کارگردان آنقدر مجذوبِ نمایشِ «نتیجهی ویرانی» (خون، تاریکی، استیصال) بوده که گاهی «مسیرِ رسیدن به این ویرانی» را در سایه رها کرده است.
با وجودِ این نقد، تماشای فیلمتئاترِ «آنا کارنینا» تجربهای الزامی و بهشدت ارزشمند است. برای رسانههایی نظیر «رکورد» که رسالتِ پخشِ آثارِ ترازِ اول را دارند، این اثر یک گوهرِ نابِ بصری است. این نمایش شاید یک روایتِ موبهمو از کتابِ تولستوی نباشد، اما ترجمانی بینظیر از «احساسِ خفگی» است. تماشاگر پس از پایانِ اثر، تا مدتها سنگینیِ آن دوربینهای اپرا را روی پوستِ خود احساس خواهد کرد؛ و این، برای هنری که وظیفهاش بیدار کردنِ انسان از خوابِ انفعال است، یک پیروزیِ بزرگ محسوب میشود.