تاریکی همچون رؤیا؛ سوگواری برای روزهایی که نرسیدند
نویسنده: دان نگرو | مترجم: مونا هدایتی | کارگردان: آرش داودی | بازیگر: شقایق فتحی
نگاه فنی و بصری؛ نوری به اندازهٔ یک نفر
در نمایش «تاریکی همچون رؤیا»، سیاهی فقط پسزمینه نیست؛ بخشی از فضای زندگی شخصیت است. زنی با پوشش چهارخانه در میانهٔ قابی تقریباً تهی ایستاده و روشناییِ محدود، صورت و شانههایش را از تاریکی جدا میکند. قاب آنقدر جا دارد که بتوان حضور کسی دیگر را در آن تصور کرد، اما کسی نمیآید. این نسبتِ دقیق میان بدنِ بازیگر و فضای خالی، بیآنکه به دکوری مفصل نیاز داشته باشد، تنهایی را ملموس میکند.
رگههایی شبیه باران و منظرهای محو در کنار چهرهٔ زن؛ نقطههای نورانیِ دوردست که میتوانند یادآور چراغهای شب باشند؛ و تاجی از گلهای سرخ که برای لحظهای پوشش ساده و تیرهٔ او را دگرگون میکند. اینها را میتوان تکههایی از حافظه یا صورتهای متفاوتِ یک آرزوی ناتمام خواند، نه نشانههایی که الزاماً باید به رویدادی مشخص در داستان نسبت داده شوند. در یک تصویر دیگر، عینک بر چشم دارد و به چیزی در دستش نگاه میکند؛ حرکت از منظرههای خیالانگیز به این نگاهِ فروخورده، فاصلهٔ میان رؤیا و لحظهٔ اکنون را پررنگتر میسازد.
کارگردانیِ آرش داودی، دستکم در قابهای موجود، بهجای پُر کردن صحنه، بر حذف تکیه دارد. نور، بازیگر را گاهی بهروشنی پیش چشم میآورد و گاهی اجازه میدهد بخشی از صورت یا اندامش در سیاهی گم شود. خطر این شیوه البته آن است که تاریکی به زیباییِ آماده و تکرارشونده بدل شود؛ ارزشی دراماتیک پیدا میکند فقط وقتی هر تغییرِ روشنایی با تغییری در حالِ زن همراه باشد. تصویرِ تاج گل، برای مثال، زمانی بیشترین اثر را دارد که صرفاً زینتی چشم گیر نباشد، بلکه پرسشی تازه دربارهٔ شادیِ ازدسترفته یا شادیِ هرگز تجربهنشده پیش بکشد.
این اجرای بیستدقیقهای بیش از هر چیز به فضای شنیدن نیاز دارد: واگویه باید فرصت مکث داشته باشد. اگر موسیقی بیوقفه اندوه را توضیح دهد، جایی برای کشفِ حسِ بازیگر نمیماند؛ و اگر سکوتها با دقت حفظ شوند، حتی فاصلهٔ کوتاه میان دو جمله میتواند به اندازهٔ یک تصویر حرف بزند.
نگاه محتوایی و دراماتیک؛ اندوهِ آیندهای که اتفاق نیفتاد
نمایش با واگویههای زنی عاشق روبهرو هستیم که در سوگِ آیندهاش نشسته است. این تعبیر، هستهٔ تکاندهندهٔ نمایش است. سوگواری معمولاً برای چیزی رخ میدهد که داشتهایم و از دست دادهایم؛ اینجا فقدان، صورتی دشوارتر دارد. زن شاید برای خانهای که میتوانست ساخته شود، گفتوگوهایی که میتوانست شکل بگیرد و نسخهای از خودش که فرصت زندگی نیافت، عزاداری میکند. دردِ او از همین رو برای تماشاگر آشناست، حتی اگر جزئیات رابطهاش را نداند: بسیاری از ما روزهایی را به یاد میآوریم که هرگز نرسیدهاند.
عنوان «تاریکی همچون رؤیا» نیز تضادی ساده میان امید و نومیدی نمیسازد. رؤیا میتواند روشن و نجاتبخش باشد، اما میتواند آدمی را در تصویری از آینده نگه دارد که دیگر راهی به آن نیست. تاریکی هم لزوماً پایانِ دیدن نیست؛ گاهی تنها جایی است که تصویرِ ازدسترفته با وضوح بیشتری بازمیگردد. گلهای سرخ در میان سیاهی از همین منظر خواندنیاند: نشانهای ممکن از شور و زندگی که همزمان شکننده و موقتی به نظر میرسد.
شقایق فتحی در چنین ساختاری تقریباً همهٔ بارِ ارتباط با مخاطب را بر دوش دارد. آنچه در قابها دیده میشود، بیش از نمایشِ بیرونیِ رنج، بر تغییرِ تمرکز نگاه و حالت بدن استوار است: دستی که کنار تن میماند، صورتی که به سویی بیرون از قاب رو میکند، یا نگاهِ پایینافتاده به شیئی در دست. این انتخاب برای واگویهای عاشقانه مناسب است. بازیگر اگر اندوه را مدام با تأکید نشان دهد، شخصیت مجالِ پیچیده بودن را از دست میدهد؛ اما اگر زیر کلمات، خشم، ناباوری یا حتی خاطرهای کوتاه از شادی را نیز زنده نگه دارد، سوگ به تجربهای انسانی بدل میشود، نه حالتی یکنواخت.
ترجمهٔ مونا هدایتی نیز در چنین اثری وظیفهای حساس دارد: زبان باید ظرفیتِ شاعرانهٔ واگویه را حفظ کند، بیآنکه آنقدر آراسته شود که از دهان یک انسانِ تنها دور بیفتد. از روی تصاویر نمیتوان دربارهٔ واژهگزینی یا آهنگِ دقیق متنِ اجرا حکم داد؛ بااینحال، موفقیتِ نهایی این نوع نمایش به همان لحظهای وابسته است که جمله دیگر «متنِ زیبا» به گوش نمیرسد و به فکرِ ناگفتهٔ شخصیت شبیه میشود.
جمعبندی و نقد نهایی؛ وقتی تصویر باید به درام راه بدهد
«تاریکی همچون رؤیا» در قابهای ارسالی، امتیازی روشن دارد: برای نشان دادنِ غیاب، صحنه را از حضورهای اضافی خالی میکند. بازیگر، نورِ محدود، چند تصویر گذرا و فضای سیاه، امکاناتی کمتعداد اما متناسب با موضوعاند. در مدیوم فیلمتئاتر، نمای نزدیک نیز میتواند این خلوت را صمیمیتر کند؛ تماشاگر چیزی را در صورت زن جستوجو میکند که شاید از فاصلهٔ سالن بهسختی دیده شود.
بااینهمه، بیست دقیقه واگویه بهتنهایی تضمینکنندهٔ پیشرفتِ دراماتیک نیست. اگر تصویرها تنها پشت سر هم بیایند و اندوه شخصیت از آغاز تا پایان در یک شدت بماند، اثر با وجود زیبایی بصری به مجموعهای از حالوهواها نزدیک میشود. اجرای قویتر باید اجازه دهد معنای یک تصویر، پس از شنیدنِ جملهای تازه تغییر کند؛ گلها دیگر همان گلهای نخست نباشند و تاریکیِ پایان، همان تاریکیِ آغاز نماند.
ارزش دیدنِ این اثر در پرسش آرام و دشوارش نهفته است: با عشقی که آیندهاش از دست رفته، چه باید کرد؟ پاسخِ آمادهای لازم نیست. گاه کافی است زنی در روشناییِ کوچکی بایستد و ما، برای لحظهای، وزنِ زندگیِ نزیستهٔ او را احساس کنیم.